საამშენებლო წარწერა თევდორესი
source date: XII-XIII AD
availability: დოკუმენტი ვრცელდება Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 ლიცენზიით (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/)

[...] გიორგი ოთხმეზური, დმანისი, ქვემო ქართლის ეპიგრაფიკული კორპუსი, I, 148-152, თბილისი, 2018

[...] გიორგი ოთხმეზური, დმანისის რაიონის ეპიგრაფიკული ძეგელები (წარწერების მიმოხილვა და ისტორიული ექსკურსი), 36, თბილისი, 2016

[...] Е. Такайсшвили, Археологические екскурсии разыскания и заметки, IV 111-112, Тб. 1913 [...]

[...] რ. მეფისაშვილი, კიდევ ერთხელ ბოლნისისა და დმანისის ძეგლების შესახებ, თბილისი, ძეგლის მეგობარი, 1971 17-31

[...] აკაკი ბაქრაძე, ქართული ეპიგრაფიკა, როგორც ისტორიული წყარო (V-VIII სს.), დისერტაცია: ისტორიულ მეცნიერებათა კანდიდატის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად თბილისი, 1954 160

[...] ე. კოჭლამაზაშვილი, ზ. სხირტლაძე, ლიპარიტის უბნის ეკლესიის წარწერა, კრებ. ქრისტიანულ არქეოლოგიური ძიებანი IX, თბილისი, 2016-2017, 25-26

✝ სახელითა ღმრთისაჲთა და მეოხებითა ყოვლად წმიდისა ღმრთისმშობლისაჲთა და ყოველთა წმიდათა მისთათა მე თევდორე იოდომისძე ღირს ვიქმენ აღშენებად საყდრისა ყოვლად წმიდისა ღმრთისმშობელისასა ადიდენ და დაამყარენ ღმერთმან მეფობასა თამარ და დავითისა სალოცველად ჩემთჳს მშობელთა და ძმათა ჩემთათჳს ✝ ჵ ყოველთა უმეტესო უფროსად კურთხეულო დედოფალო რომელმან ჰშევ ქრისტე ღმერთი შეიწირე ჩემგან თევოდორეს მიერ აღშენებული ესე საყდარი და საწუთოსა ამას ძმითურთ მისაფარველე ხოლო საუკუნოსა მეოხ და მოხვაიშნე გვექმენ წინაშე ძისა შენისა რაჲთა აჴოცნეს ყოველნი ბრალნი ჩემნი და სუფევასა მასა მიმონასეო წ ილ (!) წმიდათა წინასწარმეტყველთა ქადაგებულო ჵ დედაო ღმრთისაო ბჭედ დაკრძალულად კიბედ სასაკმევლედ საყდრად სასანთლედ კუჱრთხად აღყვავებულად თირ საყდარი შეიწირე

ტექსტის აღდგენისას გამოყენებულია ექ. თაყაიშვილის პუბლიკაცია, ვ. ცინცაძის 1944 წ-ის ფოტო და წარწერის შემორჩენილი ფრაგმენტების მონაცემები. ექ. თაყაიშვილის მიხედვით აღდგენილია: I სტრ. ბოლო 6 გრაფემა; II სტრ. ბზარის გამო განადგურებული 49-ე გრაფემა ა-ნი, ასევე სტრიქონის ბოლო 12 გრაფემა; III სტრ. ბზარის გამო განადგურებული 57-ე გრაფემა ი-ნი, ასევე ბოლო 15 გრაფემა; IV სტრიქონის ბოლო 4 გრაფემა; V სტრ. მე-20 და 21-ე გრაფემები; მე-5 სტრ. 21-ე და 22-ე გრაფემები; VII სტრ. ბზარის გამო განადგურებული მე-18 გრაფემა ა-ნი; წარწერის სულ ბოლო ნაწილი, IX სტრ. ბოლო აღდგა ვ. ცინცაძის 1944 წ-ის ფოტოს მიხედვით, სადაც თითქოს განირჩევა ბალავრის ქვის შიდა, ნახევარწრიული ნაწილის ტექსტში არ დატეული გრაფემები „ირე“, რომელიც წარწერის ამომკვეთმა ომეგასებრ კამარაზე გადასვლით შეასრულა და ასე დაასრულა წარწერა. გვხვდება ლიგატურა. განსაკუთრებით საინტერესოა ქ-ს და წ-ს ლიგატურა, რომელიც გამოიყენება ტექსტში 3-ჯერ (I, III და VII სტრ.), სხვადასხვა შინაარსის ტექსტის დაწყების ნიშნად. დაზიანება: ბალავრის ქვა ეკლესიის კორპუსშივე გაბზარულა. ბზარმა წარწერის მარჯვენა 1/3 მთლიანად განაცალკევა სხვა ნაწილისგან და სტრიქონების ჩაყოლებაზე დაახლ. 1 ან 2 გრაფემა გაანადგურა. დღესდღეობით ბალავრის ქვის მარცხენა ნაწილი ეკლესიასთანვე, სამხრეთ ფერდობზე გდია (1944 წ-ის ვ. ცინცაძის ფოტოზე გაბზარული ბალავარი ჯერ კიდევ ეკლესიის კორპუსშია). წარწერა ნაწილობრივ გადარეცხილია, ნაწილობრივ კი მყარი ხავსისებრი მცენარითაა დაფარული. ტექსტი შეძლებისდაგვარად მაინც იკითხება. ნაწილობრივ აღარ ან რთულად იკითხება IV-VII სტრიქონების რამდენიმე ადგილი. აღსანიშნავია, რომ II სტრიქონის ის ნაწილი, სადაც თამარი და დავითი უნდა იხსენიებოდეს განგებ დაზიანებილი (ამოფხეკილი) ჩანს. რაც შეეხება ბალავრის ქვის მარჯვენა ნაწილს, ეკლესიის სამხრეთ ფასადის ჩამონგრევის შედეგად კიდევ რამდენიმე ნაწილად დამტვრეულა. მისი ძირითადი 3 ნაწილი 1986 წ-ს მოიძიეს და ლიპარიტის უბნიდან წამოიღეს თბილისში (კ. ს.), რათა არ მომხდარიყო მათი დაკარგვა. ამჟამად ფრაგმენტები სახელმწიფო მუზეუმს გადაეცა. ბზარებისა და მრავალრიცხოვანი ჩამოტეხილი ადგილების გამო განსაკუთრებით ცუდად იკითხება პირველი 3 სტრ-ის მეორე ნახევრები. ამ სტრიქონების ბოლო საერთოდ დაკარგულია. რთულად იკითხება ასევე IV-IX სტრ-ების ბოლოები. წარწერის დათარიღების საფუძველი: წარწერა საამშენებლო ხასიათისაა და სავარაუდოდ იხსენიებს თამარ მეფესა და დავით სოსლანს. შესაბამისად მისი თარიღი თამარისა და დავითის თანაცხოვრების პერიოდით უნდა განისაზღვროს. წარწერაში რამდენიმე სიტყვას სხვადასხვა ავტორი განსხვავებულად კითხულობს, ექ. თაყაიშვილი პირველ სტრიქონში კითხულობს სიტყვებს: მისთა, იოდ(ოსი)ს, მეოთხე-მეხუთეში - მას მეოხად შენ გვექმენ, აჴოცნე, მეექვსე-მეშვიდეში - მინ(ცნე მართალთ)ა წილ, მეცხრეში - თა(მა)რის(ათჳს) ღ(მრთისა სწორის)ა; ე. კოჭლამაზაშვილი და ზ. სხირტლაძე პირველ სტრიქონში კითხულობენ: მი[სთაჲ]თა, მეორეში - ს(ა)ყდ(ა)რსა, მესამეში - უფრ(ოჲ)ს(ა)დ, მეს(ა)ფ(ა)რველე, მეოთხე-მეხუთეში - მ(ა)ს მოხ(უ)ა[იშნ]ე მექ[მ]ენ, მეხუთე მეშვიდეში აჴო[ცოს], [ც(ო)დვ(ა)]ნი, [მისსა] მიმ[ცვ]ა[ლ]ეს, მეშვიდეში - წ. პ(ირვე)ლ წ(მიდა)თა, მერვეში - სას(ა)კ(უ)მ(ე)ვლ(ე)დ, მეცხრეში აღყ(უა)ვ(ე)ბ(უ)ლად