ვარძიის რატი ერისთავთ-ერისთავის წარწერა
სავედრებელი
კრიტიკული გამოცემა · Interpretive Edition
დიპლომატიური გამოცემა · Diplomatic Edition
ქართული
✱ ჰოი, ღმრთის დედაო, მიითვალე მცირედი მსახურება შენი მონის, რატი ერისთავთა ერისთავისა და ქართლისა ერისთავისაგან, რომელმაც ვიგულსმოდგინე და მოხატვით შევამკე ეს წმიდა ტაძარი შენი დიდებისა. მომაგე სანაცვლო შენი ძის და ჩვენი ღმერთის წინაშე იმ დიდი საშჯელის დღეს. ხოლო ამ წუთისოფელში ჩემი ძეების მცველი და მფარველი იყავ.
გივი გაფრინდაშვილის მიხედვით, წარწერაში სიტყვების განყოფის ნიშნად ნახმარია ორი ან სამი წერტილი, ხოლო საერთო თავნიშნად რვაქიმიანი ვარსკვლავია დასმული. მეორე სტრიქონზე შემორჩენილი ბოლო ორი ასო, ႰႠ, გამომცემლის აზრით, ერისთვის სახელს უნდა გამოხატავდეს. ეს სახელი კი რატი უნდა იყოს. მომდევნო ასოს შერჩენილი აქვს მუცლის მარჯვენა ნაწილი და ფეხის დასაწყისი, იგი Ⴒ უნდა იყოს, მის ტანში კი შეწიაღებული Ⴈ-ს თავია და ბუნის ნაწყვეტი ნაწილები ჩანს. სახელი რატის მატარებელი თამარის დროს ერთადერთი პიროვნებაა: რატი სურამელი, რომელსაც თამარ მეფემ ქართლის ერისთავობა უბოძა. წარწერაშიც უცნობი პირი ქართლის ერისთავად მოიხსენიება. წარწერაში სიტყვების „ქართლის ერისთავის“ წინ დასმულია კავშირი ႣႠ, რომლის წინ რატის მეორე თანამდებობდა უნდა ყოფილიყო აღნიშნული (ვალერი სილოგავა მას აღადგენს, როგორც ერისთავთა ერისთავი). რაც შეეხება წარწერის დათარიღებას, გივი გაფრინდაშვილისათვის ამოსავალ წერტილს ვარძიის თამარ მეფისა და გიორგი III-ის ფრესკების წარწერებისა და თავად თამარის პორტრეტი წარმოადგენს. როგორც წარწერიდან ირკვევა, გიორგი III ამ დროს გარდაცვლილია, ხოლო თამარ მეფის ფრესკა შესრულებულია მის პირველ გათხოვებამდე (ამ ფრესკაში მის თავსამკაულს არ აქვს მარგალიტებით შემზადებული აცმულა და ნიკაპის ქვეშ ასაკრავი, რასაც მხოლოდ ქმრიანი ქალები ატარებდნენ. დანარჩენ ფრესკებში (ბეთანიის, ყინწვისის, ბერთუბნის) მას ეს ატრიბუტები აქვს). მაშასადამე, ვარძიის ტაძრის წარწერები თავსდება მეფე გიორგი III-ის გარდაცვალებასა და თამარ მეფის გათხოვებას შორის, ე. ი. 1184 წელსა და 1185-1186 წლებს შორის. ვინაიდან ვარძიის ტაძრის წარწერები სავსებით ემთხვევა ერთმანეთს და ერთი ოსტატის ნამუშევარს ჰგავს, რატი სურამელის წარწერაც 1184-1185 წლებით შეიძლება დათარიღდეს.
<div xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" type="edition" xml:lang="ka" xml:space="preserve" ana="mtavruli">
<!--✱ ჵ ღთისა დედაო მ[ი]ითჳ[ლ]....
მსახორებჲ ჩემ მრ მონისა შნ[ი]სა რატი ...
[ლ]..ა და [ქ]ართლისა ერისთავისაგან [რ]ნ ვიგოლსმო
დგინე და მოხატვით აღ[ვ]ამკვე წჲ ესე ტძრი დბისა
შნისაჲ და ნა[ცვ]ალ მაგ[ე] წე ძესა შნსა და ღა
ჩნსა დღესა მსდიდსა სა[ჯე]ლ[ი]სას
და ამას სოფლსა შა ძეთა
ჩმთა [თ]ნა მ[ც] დ[ა] და მფარველ მე[ქ]მენ
-->
<ab>
<lb n="1"/>✱ ჵ
<w lemma="ღმერთ"><expan><abbr>ღ</abbr><ex>მრ</ex><abbr>თისა</abbr></expan></w>
<w lemma="დედა">დედაო</w>
<w lemma="მითუალვა"><expan><abbr>მ<supplied reason="lost">ი</supplied></abbr><abbr>ით</abbr><ex>ო</ex><abbr>ჳ</abbr><abbr><supplied reason="lost">(ა)ლ(ე)</supplied></abbr></expan></w>
<gap reason="lost" extent="unknown" unit="chars"/>
<lb n="2"/><w lemma="მსახურება"><expan><abbr>მსახო</abbr><ex>ჳ</ex><abbr>რებ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ჲ</abbr></expan></w>
<w lemma="ჩემ">ჩემ</w>
<w lemma="მიერ"><expan><abbr>მ</abbr><ex>იე</ex><abbr>რ</abbr></expan></w>
<w lemma="მონა">მონისა</w>
<w lemma="შენ"><expan><abbr>შ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ნ<supplied reason="lost">ი</supplied>სა</abbr></expan></w>
<persName key="რატი სურამელი ქართლის ერისთავი"><name nymRef="რატი">რატი</name></persName>
<gap reason="lost" extent="unknown" unit="chars"/>
<lb n="3" break="no"/>ვ<gap reason="lost" quantity="2" unit="chars"/>ა
და
<name nymRef="ქართლ"><supplied reason="lost">ქ</supplied>ართლისა</name>
<roleName nymRef="ერისთავ"><expan><abbr>ერისთ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ვისაგ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ნ</abbr></expan></roleName>
<w lemma="რომელ"><expan><abbr><supplied reason="lost">რ</supplied></abbr><ex>ომელმა</ex><abbr>ნ</abbr></expan> </w>
<w lemma="გულსმოდგინება"><expan><abbr>ვიგო</abbr><ex>ჳ</ex><abbr>ლსმო
<lb n="4" break="no"/>დგინე</abbr></expan></w>
და
<w lemma="მოხატვა">მოხატვით</w>
<w lemma="აღმკობა">აღ<supplied reason="lost">ვ</supplied>ამკვე</w>
<w lemma="წმიდა"><expan><abbr>წ</abbr><ex>მიდა</ex><abbr>ჲ</abbr></expan></w>
<w lemma="ესე">ესე</w>
<w lemma="ტაძარ"><expan><abbr>ტ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ძ</abbr><ex>ა</ex><abbr>რი</abbr></expan></w>
<w lemma="დიდება"><expan><abbr>დ</abbr><ex>იდე</ex><abbr>ბისა</abbr></expan></w>
<lb n="5"/><w lemma="შენ"><expan><abbr>შ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ნისაჲ</abbr></expan></w>
და
<w lemma="ნაცვალ-გება">ნა<supplied reason="lost">ცვ</supplied>ალ მაგ<supplied reason="lost">ე</supplied></w>
<w lemma="წინაშე"><expan><abbr>წ</abbr><ex>ინაშ</ex><abbr>ე</abbr></expan></w>
<w lemma="ძე">ძესა</w>
<w lemma="შენ"><expan><abbr>შ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ნსა</abbr></expan></w>
და
<w lemma="ღმერთ"><expan><abbr>ღ</abbr><ex>მერთს</ex><abbr>ა</abbr></expan></w>
<lb n="6"/><w lemma="ჩუენ"><expan><abbr>ჩ</abbr><ex>უე</ex><abbr>ნსა</abbr></expan></w>
<w lemma="დღე">დღესა</w>
<w lemma="იგი"><expan><abbr>მ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ს</abbr></expan></w>
<w lemma="დიდ">დიდსა</w>
<w lemma="საშჯელი"><expan><abbr>სა</abbr><ex>შ</ex><abbr><supplied reason="lost">ჯელი</supplied>სას</abbr><ex>ა</ex></expan></w>
<lb n="7"/>და
<w lemma="ესე">ამას</w>
<w lemma="სოფელ"><expan><abbr>სოფ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ლსა</abbr></expan></w>
<w lemma="შინა"><expan><abbr>შ</abbr><ex>ინ</ex><abbr>ა</abbr></expan></w>
<w lemma="ძე">ძეთა</w>
<lb n="8"/><w lemma="ჩემ"><expan><abbr>ჩ</abbr><ex>ე</ex><abbr>მთა</abbr></expan></w>
<w lemma="თანა"><expan><abbr><supplied reason="lost">თ</supplied></abbr><ex>ა</ex><abbr>ნა</abbr></expan></w>
<w lemma="მცველ"><expan><abbr>მ</abbr><abbr><supplied reason="lost">ცვ(ე)ლ</supplied></abbr></expan></w>
და
<w lemma="მფარველ">მფარველ</w>
<w lemma="ქმნა">მე<supplied reason="lost">ქ</supplied>მენ</w>
</ab>
</div>