ვარძიის რატი ერისთავთ-ერისთავის წარწერა

№ ECG117 📅 1184-1186 🌐 ka
XML

სავედრებელი

ძირითადი ინფორმაცია · Basic Information

ID
ECG117
ენა · Language
ka
რედაქტორი · Editor
ვალერი სილოგავა
დათარიღება · Dating
1184-1186

ფიზიკური აღწერა · Physical Description

მასალა · Material
ობიექტი · Object Type
განლაგება · Layout
წარწერა რვასტრიქონიანია
დამწერლობა · Script
ფრესკული ასომთავრული წარწერა

ადგილმდებარეობა · Location

აღმოჩენილია· Found
ვარძიის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი
დაცულია · Current
წარწერა დღეს უკვე აღარ არსებობს
გარემოებანი · Circumstances
ტაძრის ჩრდილო კედლის დასავლეთ ნიშში, სარკმლის მარცხნივ, გამოსახულია უცნობი ისტორიული პირის პორტრეტი. მას უჭირავს ნიშის მთელი სიმაღლე, დანარჩენი ადგილი კი, სარკმლების ქვემოთ, დათმობილი აქვს წმინდანების პორტრეტებს. უცნობი პირი ოდნავ შემობრუნებულია და ვედრების პოზაში ხელები აქვს გაწვდილი ღვთისმშობლისკენ, რომელიც ცენტრალური სარკმლის მარჯვენა მხარეს არის გამოსახული. ტანზე აცვია წელში გამოყვანილი მოწითალო-მოყავისფრო კაბა, რომელიც მუხლებამდე ეშვება, ხოლო თავზე ახურავს მაღალი ქუდი. მარჯვენა მკლავზე აქვს განიერი სამკლავე აქეთ-იქით თითო ზოლით. მუხლებს ქვემოთ გამოსახულება მთლიანად დაზიანებულია. ღვთისმშობელს მარჯვენა ფეხი გვერდზე აქვს გადგმული. იგი მთელი ტანითაა გამოსახული, მარცხენა მკლავზე ყრმა იესო უზის, ხოლო მარჯვენა გაშვერილი აქვს უცნობისაკენ. მას გრძელი ღია ლურჯი კაბა აცვია და წამოსხმული აქვს მოვარდისფრო მაფორიუმი. ყრმას მარცხენა ხელში გრაგნილი უჭირავს, ხოლო მარჯვენა ხელი წინ აქვს გაშვერილი. უცნობი პირისა და ღვთისმშობლის ფიგურებს შორის მოთავსებულია წარწერა. იგი ყველაზე ვრცელ ტექსტს შეიცავს. წარწერა ვიღაცას ხელით ამოუფხაჭნია იმდენად, რომ საღებავი შერჩენილია მხოლოდ რამდენიმე ადგილას. იგი ქიმიური ხსნარის მეშვეობით დაამუშავეს და მისი მოქმედების შედეგად ასოების ნაკვალევი მუქ ლურჯ ფონთან შედარებით გამუქდა. ამის შემდეგ შესაძლებელი გახდა წარწერის ამოკითვა და გაშიფრვა. პირველი და მეორე სტრიქონის ბოლო სიტყვები სრულად არის გადაფხეკილი და მათი წაკითხვა შეუძლებელია. ვალერი სილოგავა მიიჩნევს, რომ, სამწუხაროდ, 1950 წელს ნაწერის გაცხოველების მიზნით მისთვის საეჭვო შემადგენლობის ქიმიური ხსნარების წინდაუხედავად გადასმის გამო წარწერა საერთოდ წაიშალა და დღეს უკვე აღარ არსებობს.

კრიტიკული გამოცემა · Interpretive Edition

✱ ჵ ღ(მრ)თისა დედაო მ[ი](ო)ითჳ[(ა)ლ(ე)]
მსახო(ჳ)რებ(ა)ჲ ჩემ მ(იე)რ მონისა შ(ე)[ი]სა რატივა და [ქ]ართლისა
ერისთ(ა)ვისაგ(ა) [რ](ომელმა)ნ ვიგო(ჳ)ლსმოდგინე
და მოხატვით აღ[ვ]ამკვე წ(მიდა)ჲ ესე ტ(ა)(ა)რი დ(იდე)ბისა
5(ე)ნისაჲ და ნა[ცვ]ალ მაგ[ე](ინაშ)ე ძესა შ(ე)ნსა და ღ(მერთს)
(უე)ნსა დღესა მ(ა)ს დიდსა სა(შ)[ჯელი]სას(ა)
და ამას სოფ(ე)ლსა შ(ინ)ა ძეთა
(ე)მთა [თ](ა)ნა მ[ცვ(ე)ლ] და მფარველ მე[ქ]მენ

დიპლომატიური გამოცემა · Diplomatic Edition

✱ Ⴥ ႶႧႨႱႠ ႣႤႣႠႭ ႫႨႧჃ
ႫႱႠႾႭႰႤႡჂ ႹႤႫ ႫႰ ႫႭႬႨႱႠ ႸႬႱႠ ႰႠႲႨ
ႥႠ ႣႠ ႠႰႧႪႨႱႠ ႤႰႨႱႧႥႨႱႠႢႬ Ⴌ ႥႨႢႭႪႱႫႭ
ႣႢႨႬႤ ႣႠ ႫႭႾႠႲႥႨႧ ႠႶႠႫႩႥႤ ႼჂ ႤႱႤ ႲႻႰႨ ႣႡႨႱႠ
5ႸႬႨႱႠჂ ႣႠ ႬႠႠႪ ႫႠႢ ႼႤ ႻႤႱႠ ႸႬႱႠ ႣႠ ႶႠ
ႹႬႱႠ ႣႶႤႱႠ ႫႱ ႣႨႣႱႠ ႱႠႱႠႱ
ႣႠ ႠႫႠႱ ႱႭႴႪႱႠ ႸႠ ႻႤႧႠ
ႹႫႧႠ ႬႠ Ⴋ ႣႠ ႫႴႠႰႥႤႪ ႫႤႫႤႬ

ქართული

✱ ჰოი, ღმრთის დედაო, მიითვალე მცირედი მსახურება შენი მონის, რატი ერისთავთა ერისთავისა და ქართლისა ერისთავისაგან, რომელმაც ვიგულსმოდგინე და მოხატვით შევამკე ეს წმიდა ტაძარი შენი დიდებისა. მომაგე სანაცვლო შენი ძის და ჩვენი ღმერთის წინაშე იმ დიდი საშჯელის დღეს. ხოლო ამ წუთისოფელში ჩემი ძეების მცველი და მფარველი იყავ.

გივი გაფრინდაშვილის მიხედვით, წარწერაში სიტყვების განყოფის ნიშნად ნახმარია ორი ან სამი წერტილი, ხოლო საერთო თავნიშნად რვაქიმიანი ვარსკვლავია დასმული. მეორე სტრიქონზე შემორჩენილი ბოლო ორი ასო, ႰႠ, გამომცემლის აზრით, ერისთვის სახელს უნდა გამოხატავდეს. ეს სახელი კი რატი უნდა იყოს. მომდევნო ასოს შერჩენილი აქვს მუცლის მარჯვენა ნაწილი და ფეხის დასაწყისი, იგი Ⴒ უნდა იყოს, მის ტანში კი შეწიაღებული Ⴈ-ს თავია და ბუნის ნაწყვეტი ნაწილები ჩანს. სახელი რატის მატარებელი თამარის დროს ერთადერთი პიროვნებაა: რატი სურამელი, რომელსაც თამარ მეფემ ქართლის ერისთავობა უბოძა. წარწერაშიც უცნობი პირი ქართლის ერისთავად მოიხსენიება. წარწერაში სიტყვების „ქართლის ერისთავის“ წინ დასმულია კავშირი ႣႠ, რომლის წინ რატის მეორე თანამდებობდა უნდა ყოფილიყო აღნიშნული (ვალერი სილოგავა მას აღადგენს, როგორც ერისთავთა ერისთავი). რაც შეეხება წარწერის დათარიღებას, გივი გაფრინდაშვილისათვის ამოსავალ წერტილს ვარძიის თამარ მეფისა და გიორგი III-ის ფრესკების წარწერებისა და თავად თამარის პორტრეტი წარმოადგენს. როგორც წარწერიდან ირკვევა, გიორგი III ამ დროს გარდაცვლილია, ხოლო თამარ მეფის ფრესკა შესრულებულია მის პირველ გათხოვებამდე (ამ ფრესკაში მის თავსამკაულს არ აქვს მარგალიტებით შემზადებული აცმულა და ნიკაპის ქვეშ ასაკრავი, რასაც მხოლოდ ქმრიანი ქალები ატარებდნენ. დანარჩენ ფრესკებში (ბეთანიის, ყინწვისის, ბერთუბნის) მას ეს ატრიბუტები აქვს). მაშასადამე, ვარძიის ტაძრის წარწერები თავსდება მეფე გიორგი III-ის გარდაცვალებასა და თამარ მეფის გათხოვებას შორის, ე. ი. 1184 წელსა და 1185-1186 წლებს შორის. ვინაიდან ვარძიის ტაძრის წარწერები სავსებით ემთხვევა ერთმანეთს და ერთი ოსტატის ნამუშევარს ჰგავს, რატი სურამელის წარწერაც 1184-1185 წლებით შეიძლება დათარიღდეს.

<div xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" type="edition" xml:lang="ka" xml:space="preserve" ana="mtavruli">

                        <!--✱ ჵ ღთისა დედაო მ[ი]ითჳ[ლ]....
                            მსახორებჲ ჩემ მრ მონისა შნ[ი]სა რატი ...
                            [ლ]..ა და [ქ]ართლისა ერისთავისაგან [რ]ნ ვიგოლსმო
                            დგინე და მოხატვით აღ[ვ]ამკვე წჲ ესე ტძრი დბისა
                            შნისაჲ და ნა[ცვ]ალ მაგ[ე] წე ძესა შნსა და ღა
                            ჩნსა დღესა მსდიდსა სა[ჯე]ლ[ი]სას
                            და ამას სოფლსა შა ძეთა
                            ჩმთა [თ]ნა მ[ც] დ[ა] და მფარველ მე[ქ]მენ
                        -->

                <ab>
                   <lb n="1"/>✱ ჵ
                                    <w lemma="ღმერთ"><expan><abbr>ღ</abbr><ex>მრ</ex><abbr>თისა</abbr></expan></w>
                                    <w lemma="დედა">დედაო</w>
                                    <w lemma="მითუალვა"><expan><abbr>მ<supplied reason="lost">ი</supplied></abbr><abbr>ით</abbr><ex>ო</ex><abbr>ჳ</abbr><abbr><supplied reason="lost">(ა)ლ(ე)</supplied></abbr></expan></w>
                                    <gap reason="lost" extent="unknown" unit="chars"/>
                   <lb n="2"/><w lemma="მსახურება"><expan><abbr>მსახო</abbr><ex>ჳ</ex><abbr>რებ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ჲ</abbr></expan></w>
                                <w lemma="ჩემ">ჩემ</w>
                                <w lemma="მიერ"><expan><abbr>მ</abbr><ex>იე</ex><abbr>რ</abbr></expan></w>
                                <w lemma="მონა">მონისა</w>
                                <w lemma="შენ"><expan><abbr>შ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ნ<supplied reason="lost">ი</supplied>სა</abbr></expan></w>
                                <persName key="რატი სურამელი ქართლის ერისთავი"><name nymRef="რატი">რატი</name></persName>
                                <gap reason="lost" extent="unknown" unit="chars"/>
                    <lb n="3" break="no"/>ვ<gap reason="lost" quantity="2" unit="chars"/>ა
                                და
                                <name nymRef="ქართლ"><supplied reason="lost">ქ</supplied>ართლისა</name>
                                <roleName nymRef="ერისთავ"><expan><abbr>ერისთ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ვისაგ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ნ</abbr></expan></roleName>
                                <w lemma="რომელ"><expan><abbr><supplied reason="lost">რ</supplied></abbr><ex>ომელმა</ex><abbr>ნ</abbr></expan> </w>
                                <w lemma="გულსმოდგინება"><expan><abbr>ვიგო</abbr><ex>ჳ</ex><abbr>ლსმო
                    <lb n="4" break="no"/>დგინე</abbr></expan></w>
                                და
                                <w lemma="მოხატვა">მოხატვით</w>
                                <w lemma="აღმკობა">აღ<supplied reason="lost">ვ</supplied>ამკვე</w>
                                <w lemma="წმიდა"><expan><abbr>წ</abbr><ex>მიდა</ex><abbr>ჲ</abbr></expan></w>
                                <w lemma="ესე">ესე</w>
                                <w lemma="ტაძარ"><expan><abbr>ტ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ძ</abbr><ex>ა</ex><abbr>რი</abbr></expan></w>
                                <w lemma="დიდება"><expan><abbr>დ</abbr><ex>იდე</ex><abbr>ბისა</abbr></expan></w>
                    <lb n="5"/><w lemma="შენ"><expan><abbr>შ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ნისაჲ</abbr></expan></w>
                                    და
                                <w lemma="ნაცვალ-გება">ნა<supplied reason="lost">ცვ</supplied>ალ მაგ<supplied reason="lost">ე</supplied></w>
                                <w lemma="წინაშე"><expan><abbr>წ</abbr><ex>ინაშ</ex><abbr>ე</abbr></expan></w>
                                <w lemma="ძე">ძესა</w>
                                <w lemma="შენ"><expan><abbr>შ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ნსა</abbr></expan></w>
                                    და
                                <w lemma="ღმერთ"><expan><abbr>ღ</abbr><ex>მერთს</ex><abbr>ა</abbr></expan></w>
                    <lb n="6"/><w lemma="ჩუენ"><expan><abbr>ჩ</abbr><ex>უე</ex><abbr>ნსა</abbr></expan></w>
                                <w lemma="დღე">დღესა</w>
                                <w lemma="იგი"><expan><abbr>მ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ს</abbr></expan></w>
                                <w lemma="დიდ">დიდსა</w>
                                <w lemma="საშჯელი"><expan><abbr>სა</abbr><ex>შ</ex><abbr><supplied reason="lost">ჯელი</supplied>სას</abbr><ex>ა</ex></expan></w>
                    <lb n="7"/>და
                               <w lemma="ესე">ამას</w>
                               <w lemma="სოფელ"><expan><abbr>სოფ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ლსა</abbr></expan></w>
                               <w lemma="შინა"><expan><abbr>შ</abbr><ex>ინ</ex><abbr>ა</abbr></expan></w>
                                <w lemma="ძე">ძეთა</w>
                    <lb n="8"/><w lemma="ჩემ"><expan><abbr>ჩ</abbr><ex>ე</ex><abbr>მთა</abbr></expan></w>
                                <w lemma="თანა"><expan><abbr><supplied reason="lost">თ</supplied></abbr><ex>ა</ex><abbr>ნა</abbr></expan></w>
                                <w lemma="მცველ"><expan><abbr>მ</abbr><abbr><supplied reason="lost">ცვ(ე)ლ</supplied></abbr></expan></w>
                                და
                                <w lemma="მფარველ">მფარველ</w>
                               <w lemma="ქმნა">მე<supplied reason="lost">ქ</supplied>მენ</w>
                </ab>

            </div>